Architectuur is een droom

Architectuur is een droom
Het wordt tijd om informatiekunde in het hoger onderwijs op een nieuwe, realistische leest te schoeien. Het vak Architectuur moet een prominente plek krijgen in een informatiekundig en bedrijfskundig curriculum.
Jan Hellings en Jan Truijens
Architectuur, of liever digitale architectuur, is een onderwerp waar veel aandacht naar uitgaat. Dat komt door het grote belang van informatieen communicatietechnologie, de noodzaak van een adequate informatievoorziening en de kosten die ermee gemoeid zijn. De ruime aandacht blijkt uit het grote aantal publicaties over digitale architectuur, de druk bezochte congressen en de heftige discussies over concepten, methoden en kwaliteit. Het hoger onderwijs in Nederland besteedt de nodige aandacht aan digitale architectuur, maar er is bepaald geen sprake van in breder verband opgestelde leerplannen waar architectuur een plaats in heeft, noch van een uitgekristalliseerde invulling van het vak Architectuur.
Modellenbouwers en papieren tijgers
Architect is een beroep, een vak en een discipline – zoals tandarts, schoonmaker of archeoloog. Architectuur kun je studeren en architect kun je worden. ‘Geschiedenis’ is een vak, maar geen beroep. Omdat architect een vak is en een beroep dat je kunt uitoefenen, kan bij het onderwijzen van dat vak een oriëntatie op het beroep en op de beroepspraktijk worden meegegeven. Dat stelt, zeker voor het beroepsonderwijs, extra eisen aan de vakinhoud, maar geeft ook extra mogelijkheden, bijvoorbeeld in de keuze van onderwerpen en onderwijsvormen.
Dat verlost het beroep van architect van de commerciële consultancy die het architectuurvak nu in zijn greep heeft. Het onderwijs kan hier moeilijk aansluiting bij vinden, omdat het geen eenduidige vakinhoudelijke basis biedt. Daarnaast beschikt het onderwijs niet over de financiële middelen om gebruik te maken van commerciële consultancy. Modellenbouw is een hachelijke zaak als het wordt ondernomen door leerlingen en jonge gezellen. Bovendien gaat er ten onrechte het signaal van uit dat een model het begin van architectuur is. Daarom kan maar beter gestart worden met een casus, waarbij een correct en geaccepteerd model wordt gepresenteerd als een schematische weergave en bewezen houvast voor allerlei vervolgprocessen. Dát is onze droom: een model van een voldoende complexe organisatie, waarbij op allerlei verschillende, (deels) overlappende, onderdelen kan worden ingezoomd en waaraan allerlei reële procesgebonden, informatiegerichte, applicatiegeoriënteerde of computer- en netwerktechnische vraagstukken kunnen worden ontleend. Die vraagstukken kunnen dan worden uitgewerkt op bestuurlijk, managerial of uitvoerend niveau en die uitwerkingen kunnen dan in de praktijk worden onderzocht op realiteitsgehalte, op kostenaspecten en op organisatie-impact. In gedachten nemen we het ziekenhuiszorgmodel als voorbeeld; ziekenhuizen zijn tenslotte complexe organisaties, informatie-intensief en technologiegevoelig, die daarnaast voldoende bestuurlijke, politieke, logistieke, financiële en operationele complexiteiten kennen om interessante doorsneden van de informatiehuishouding te kunnen maken, die zowel theoretisch als praktisch kunnen worden bestudeerd.
Bovendien is de kans groot dat studenten een meer dan oppervlakkig beeld van de gezondheidszorg hebben, waardoor de casus genuanceerd kan worden gepresenteerd zonder dat een lange voorbereiding nodeloos veel tijd opsnoept. ( figuur 1 )
Figuur 1. Model van Nictiz, het landelijke expertisecentrum dat ontwikkeling van ICT in de zorg faciliteert
Een bijkomend voordeel van een casus van een bekende omgeving met een geaccepteerd model is de mogelijkheid kostenoverwegingen in te kleuren en discussies over nut en noodzaak van automatisering (‘is automatisering überhaupt gewenst?) voorbij het niveau van de Donald Duck te kunnen leiden.
Kortom: wij dromen van een bestaande, bekende en bevattelijke omgeving waaraan bekende, boeiende en belangrijke vraagstukken kunnen worden ontleend die zich voor grote aanpakverscheidenheid lenen. Studenten verwachten nu eenmaal méér dan de overbekende, platgetreden bibliotheek- en koffieautomatenvoorbeelden, die in dit internettijdperk allengs als archaïsch worden ervaren.
Speelveld
Een bekende omgeving die benaderbaar is en waarvoor bedachte voorzieningen toetsbaar zijn, heeft als voordeel dat standaardkunstjes en simpel sjabloonmatig werken kunnen worden vermeden. Bovendien kan de bekende eindpresentatie voor een Raad van Bestuur of een CTO, gerekruteerd uit het docentencorps, worden ingewisseld voor een realistischer setting. Belangrijker is misschien nog de mogelijkheid ‘enterprise’-overstijgende aspecten te benoemen – aspecten, waarvan de gemiddelde kranten- en Nu.nl-lezer op de hoogte is, die duidelijk maken dat scope-beperkingen tot verschraling en vervorming kunnen leiden en dat benaderingen vanuit verschillende stakeholders tot tastbare en toetsbare opgaven leiden die de blik van de studenten verruimen.
Voor het hbo kan een dergelijke casus als een ‘rode draad’ in het informatiekundig onderwijs dienen – er zit voldoende verscheidenheid in. Een aanpak zoals hierboven geschetst lijkt bovendien een goed uitgangspunt voor een realistische, goed uit te werken opgave die voldoende is ingebed in een complex, realistisch geheel en die toepassing van bekende architectuurinstrumenten mogelijk maakt.
Interviewen en presenteren zijn daarbij realistisch in te vullen. Voor het wo komen valide strategische en tactische onderwerpen in beeld, waarvoor behalve architectuur-ook business-literatuur beschikbaar is, zodat aan de casus ontleende kwesties kunnen worden geschraagd met behoorlijke, bekende argumentaties. Ontwerpdilemma’s kunnen realistisch aan de orde worden gesteld en kritische beschouwing van concrete ‘producten’ wordt mogelijk.
De ook in de informatiekunde voorgestane samenwerking tussen hbo en wo kan gestalte krijgen in werkvormen waarin teamwork een plaats krijgt, zodat zowel de verscheidenheid aan aspecten als de verschillende vormen van aanpak kunnen worden geoefend en kunnen samenkomen tot één prestatie.
Architectuurdiscussies spelen zich op verschillende niveaus af. Portfolio- en domeinkwesties vergen overzicht, verbinding met beleid en ‘governance’, regelgeving voor ontwikkeling, beveiliging; applicatiekwesties vergen requirementanalyse, ontwerp, projectinrichting, modulenbouw, test en implementatie. Uitgaande van een bekende omgeving kunnen dergelijke kwesties beter worden ingekleurd en aangepakt en kunnen oplossingsrichtingen daadwerkelijk worden verkend. Dat is ook de opdracht aan architecten: de stakeholders die bij de verschillende niveaus horen bij architectuur betrekken. Voor de belangrijkste stakeholders – de klanten, lees: patiënten – zijn in veel ziekenhuizen voorzieningen ‘aan het bed’ beschikbaar (figuur 2) .
Figuur 2. Infotainment-touchscreen bij het ziekenhuisbed
Die ICT-gerelateerde voorzieningen zijn niet afgeleid van de primaire ziekenhuisprocessen, waardoor veel bekende analyses ze niet in beeld kunnen brengen. Maar misschien zijn ze juist dáárom wel het onderzoeken extra waard! CRM is in dit verband misschien geen geëigende term, maar het verkrijgen van klantspecifieke informatie komt in deze omgeving wél binnen bereik. Het verstrekken van klantspecifieke informatie trouwens ook. Kortom: veel ruimte voor reële innovatie omdat er een hoogwaardige infrastructuur beschikbaar is. Veel technische, infrastructurele architectuurkwesties blijven in het onderwijs onbesproken vanwege de ongrijpbaarheid van capaciteits- en schalingsvraagstukken. Juist in ziekenhuizen is de belasting van systemen, per afdeling, per applicatie, per dagdeel nauwkeurig bekend en juist in ziekenhuizen kan dus met nieuwe theoretische ontwikkelingen betreffende omvang van ICT-onderdelen op een realistische manier worden kennisgemaakt. ERP-pakketten komen veel voor, ook in de zorg. Talrijk zijn er de logistiek interessante kwesties, van pharmabevoorrading en -distributie tot en met de per klant al dan niet besmeerde boterham. Zo bezien is het een interessant speelveld voor logistiekelingen in spe.
Duidelijkheid
Inderdaad, op dit moment is dit nog een droom. Maar dromen zijn niet altijd bedrog. Voor informatiekunde, een moderne discipline waaraan bij bedrijven en overheden veel behoefte is, wordt het tijd het onderwijs daarin op een nieuwe, realistische leest te schoeien. De kwaliteit van het onderwijs op architectuurgebied mag best beter, zowel in theoretisch als in praktisch opzicht. De te onderwijzen student moet daarbij steeds serieus genomen worden, te beginnen bij de fundering van de curricula. Studenten zijn niet (herhaal: niet) geïnteresseerd in de religiegetinte discussies zoals architecten die onderling nog wel eens hebben. Studenten willen duidelijkheid met daaraan gekoppeld een theoretisch en praktisch kader, waardoor ze goed beslagen ten ijs komen in de praktijk en gewaardeerde werknemers worden. Wat we van onze studenten willen verwachten, moeten we als docenten zelf kunnen laten zien. Uitwerking óver de instellingen heen zou een mooi begin zijn. Architectuur is een praktisch vak. De rijkdom aan relevante onderwerpen en de daarmee verbonden vraagstukken moeten worden geworteld in concrete situaties die om vernuft en inspanningen van jonge mensen vragen. Onderwijs mag ook spannend en uitdagend zijn.
 
Jan Hellings was beleidsmedewerker informatievoorziening en projectmanager bij het Academische Medisch Centrum in Amsterdam. De laatste tien jaar is hij actief als docent bij de Hogeschool van Amsterdam (HvA) waar hij ook parttime gewerkt heeft aan Architectuur. E-mail: j.f.hellings@hva.nl
Jan Truijens was informatiemanager bij Rabobank Nederland en tegelijkertijd parttime universitair docent aan de Universiteit van Amsterdam. Hij was de afgelopen jaren voorzitter van de programmacommissie van het Landelijk Architectuur Congres. Onlangs is hij gepromoveerd op een architectuuronderwerp. E-mail: jan.truijens@digitalis.tv
 

Tag

Onderwerp



Niet gevonden? Vraag het de redactie!

Heeft u het antwoord op uw vraag niet gevonden, of bent u op zoek naar specifieke informatie? Laat het ons weten! Dan zorgen we ervoor dat deze content zo snel mogelijk wordt toegevoegd, of persoonlijk aan u wordt geleverd!

Stel uw vraag