Digitale transformatie van ICT-onderwijs

Digitale transformatie van ICT-onderwijs
Verschillende hbo-opleidingen werken al geruime tijd aan een beter afstemming tussen onderzoek, onderwijs en bedrijfsleven. Het lectoraat Human-centered ICT van de Hogeschool Rotterdam heeft naast deze afstemming als doel om studenten Media & ICT beter voor te bereiden op vaardigheden die aansluiten bij de 21ste eeuw. De wens daartoe komt overigens niet alleen vanuit de onderwijsinstelling. Studenten uitten regelmatig hun expliciete behoefte om meer multidisciplinair te werken aan betekenisvolle digitale toepassingen.
De Hogeschool Rotterdam, de gemeente Rotterdam, Rotterdammers en Rotterdamse organisaties en bedrijven werken samen aan digitale oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen. Denk aan schone lucht, inspraak, veiligheid, geluidsoverlast, energiebesparing of vrijwilligerswerk.
Connect, co-create en share is het devies:
• Connect: Het samenstellen van duurzame teams, het verbinden van verschillende jaargangen en opleidingen, het verbinden van onderwijs en onderzoek en de verbinding leggen met relevante bedrijven en de omgeving.
• Co-create: Een fysieke ruimte die ideatie, creatie en realisatie faciliteert aan de hand van een creatieve ruimte met lezingen, workshop kits, tutorials en ‘state of the art’ ICT-middelen.
• Share: Het fysiek en digitaal overdragen van projectresultaten tussen verschillende jaargangen, opleidingen, docenten en onderzoekers, om zo duurzame en betekenisvolle applicaties te realiseren.
Dit model gebaseerd op maatschappelijke innovatie en co-creatie heeft geresulteerd in ‘Applab’ en ‘Stadslab’, twee voorbeelden van intensieve samenwerking tussen studenten, bedrijven en overheid met als gemeenschappelijk kenmerk dat realistische projecten de sleutel zijn voor het aanbieden van een rijke en uitdagende leeromgeving. Dergelijke projecten zijn probleemgestuurd, verrijken eerdere leerervaringen, en bieden de mogelijkheid om kennis en vaardigheden toe te passen in een echte context.
Gezamenlijke aanpak
Applab010 deelt bovengenoemde ambitie: realistische projecten worden gevoed door contextuele vragen uit de stad, en worden ook weer toegepast in die echte context. Men gaat zelfs een stap verder. Hoe kan onderwijs zo ingericht worden, dat studenten voorbereid zijn en impact kunnen hebben op de veranderingen van de maatschappij? Studenten werken niet voor een opdrachtgever, maar werken samen aan oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen met belanghebbenden in een ‘penta helix’-consortium, waarin de vijf O’s vertegenwoordigd zijn: onderwijs, onderzoek, ondernemingen, overheidsorganisaties en omwonenden. Figuur 1 illustreert het ‘vijf O’-model, dat uitgaat van co-creatie van een ‘penta helix’-consortium, een gezamenlijke aanpak van maatschappelijke uitdagingen.
Figuur 1. Het ‘vijf O’-model
 
Recente discussies over ‘lifelong learning’ (WRR, 2013) en ‘21th century skills’ geven aan dat hogere orde vaardigheden essentieel zijn voor succesvolle participatie in de samenleving. De vraag blijft waar en hoe deze kennis en vaardigheden dan het beste aangeleerd kunnen worden. AppLab010 draagt bij aan het debat hoe hogere orde vaardigheden een plek in het onderwijs kunnen krijgen (Voogt & Pareja Roblin, 2010). Applab is een leer- en ontwikkelomgeving voor het trainen van 21ste-eeuwse vaardigheden, samenwerken, creativiteit, ICT-geletterdheid, communiceren, probleemoplossend vermogen, kritisch denken, en sociale en culturele vaardigheden, alsook het verkrijgen van een betrokken, ondernemende en nieuwsgierige houding.
Dit sluit goed aan bij de ontwikkelingen binnen HBO-I (Valkenburg, 2013). Competenties van ICT’ers zijn volgens de nieuwe HBO-I profielbe schrijvingen: kritisch met een onderzoekende houding, ondernemend, nog beter communicerend en in staat strategisch te denken. Daarnaast kan de toekomstige ICT’er interdisciplinair samenwerken, het vakgebied (snel) bijhouden, en alles wat ICT’ers van vandaag ook kunnen. Ook het nieuwe domein ‘creative technologies’1 is een initiatief van een aantal hbo-opleidingen als antwoord op de toenemende behoefte – van de topsector creatieve industrie – aan getalenteerde mensen die vakinhoudelijke kennis combineren met een ondernemende, internationale houding om ideeën te kunnen uitwerken tot producten of diensten. De creatieve technoloog heeft goede technische kennis, talent voor ontwerpen, prototypen, testen en implementeren, heeft goed onderzoeks- en analysevermogen, is in staat om te conceptualiseren en te vormgeven, heeft een ondernemende houding en vaardigheden, projectmatige werkinzet en goede communicatie, en last but not least, een goed lerend en reflecterend vermogen, en goed verantwoordelijkheidsgevoel.
Dat dit nog niet vanzelfsprekend is in de praktijk blijkt uit Kim Putters’ visie voor HBO2025 (2014) waar hogescholen daadwerkelijk een kennishub in de netwerksamenleving zijn: “Digitalisering en medialisering maken het steeds beter mogelijk om aan een leven lang leren invulling te geven.
De hogeschool speelt daarop in door versterking van netwerken en communities, ook met het bedrijfsleven. Dat is zowel economisch als maatschappelijk van belang, vanwege het sterke verband tussen sociale status, opleidingskansen, arbeidsmarktkansen en de regionale economie.
De hogeschool staat voor de uitdaging zich als digitale en fysieke kennispoort en leerplaats te positioneren tussen mens en informatie”.
Chaordisch onderwijs
Het hoger onderwijs dreigt, in een reactie op de toenemende druk en veranderende wensen vanuit de omgeving, terug te vallen op het traditionele kwaliteit- en efficiëntie-denken. Dit leidt niet alleen tot meer regels, richtlijnen en orde, maar heeft ook als gevolg dat gemotiveerde, creatieve docenten en studenten zich steeds minder op hun plek voelen. In het laatste WTR trendrapport pleitten Mulder, Van Till en van Hilligersberg (2012) daarom voor een chaordische onderwijs en onderzoeksomgeving, een omgeving die zowel structuur als ruimte voor onderwijsinnovatie biedt. Zo’n chaordische omgeving kan gezien worden als het speelveld voor het aanleren van 21ste-eeuwse vaardigheden.
Stadslab Rotterdam is vanuit eenzelfde visie ontstaan. Stadslab Rotterdam is een chaordische onderwijs- en onderzoeksomgeving.2 Stadslab verbindt onderzoek en onderwijs. In eerste instantie is het stadslab opgezet als een technische werkplaats, waar studenten kennismaken met de nieuwste digitale technieken. Het Stadslab Rotterdam bestaat uit een Fablab; Sensorlab en een Open Datalab. Peer-learning staat centraal, studenten leren met en van elkaar. Stadslab is een open plek, waar studenten kennismaken met, en meedoen aan toegepast onderzoek, en externen uitnodigen om participatieve en co-creatiesessies mee te doen. Zo is het stadslab ook een interface naar de stad.
Aanleiding Applab
Applab is ontstaan vanuit de wens van de studenten om meer multidisciplinair te werken aan betekenisvolle digitale toepassingen. Het Open-Datalab bevat de ontsloten data van de gemeente Rotterdam en is onderdeel van het Applab (figuur 2). Het doel van het Applab is niet alleen betekenisvolle, baanbrekende toepassingen te ontwikkelen, maar vooral om studenten voor te bereiden op de 21ste eeuw door gebruik te maken van creatieve methoden en de nieuwste digitale technieken, zoals lasersnijden, 3D printen en Internet of Things. Applab traint hiermee een nieuwe generatie studenten, die diverse standpunten herkennen en benutten, een open en ondernemende houding hebben en weerbarstige vraagstukken omarmen. Applab010 staat voor: verbinden, co-creëren en delen. De Applab-methodiek verbindt instituten, opleidingen, onderzoekers, docenten en studenten met stakeholders in de Rotterdamse samenleving als de overheid en ondernemingen middels multidisciplinaire cross-over projecten. Hierdoor ontstaat er een synergie waarin studenten van verschillende opleidingen co-creëren en elkaars vruchten plukken, werk voortzetten, aanvullen of afmaken. Studenten delen kennis en leren van elkaar.
 
 
Figuur 2. Applab als onderwijsconcept
 
Doelstellingen
Na aanleiding van een kick-offsessie wat Applab nu wel en niet moet zijn3om eerder genoemde ambitie te waarborgen, zijn de volgende doelstellingen omarmd:
• Applab010 verbindt onderwijs en onderzoek van Hogeschool Rotterdam met de Rotterdamse samenleving en de beroepspraktijk door het ontwikkelen en implementeren van digitale toepassingen voor maatschappelijke vraagstukken.
• Applab010 biedt een inspirerende omgeving waarin studenten ruimte krijgen om te leren door te experimenteren in multidisciplinaire teams.
• Applab010 is een dynamische ontwikkeling van een innovatieve onderwijs-en onderzoeksmethodiek die aansluit bij de digitale ontwikkelingen in de netwerkmaatschappij.
• Het Applab010-organisatiemodel is dynamisch en gebaseerd op zelforganisatie in netwerken.
Hierdoor verandert de constellatie van projecten en deelnemers voortdurend in de tijd.
• Applab010 is een open digitaal projectplatform voor co-creatie tussen studenten, docenten, onderzoekers en stakeholders in Rotterdam.
• Applab010 maakt duurzame inbedding in het reguliere projectonderwijs van Hogeschool Rotterdam mogelijk, waarbij verschillende kenniscentra betrokken zijn.
 

Leren door te experimenteren

Het leren door te experimenteren geeft studenten de ruimte en werkt inspirerend. De betrokken studententeams verschillen in vorm en omvang en zijn veelal multidisciplinair. De samenwerking binnen en tussen de teams en opleidingen stelt bijzondere eisen aan voorbereiding en overdracht van resultaten aan volgende groepen. De continue samenwerking met en wisselwerking tussen de vijf O’s draagt bij aan het verwerven van hogere orde vaardigheden. Leren door te experimenten is niet alleen voor de studenten van belang, ook de andere partijen leren door de gezamenlijke aanpak. Ook reflecteert de agile aanpak zich in de Applab-methodiek. De methodiek wordt voort-durend verfijnd door het toepassen in verschil lende Applab-projecten. Figuur 3 illustreert de gefaseerde chaordische aanpak om ruimte in het curriculum te vinden. Figuur 4 geeft een overzicht hoe de Applab-projecten een plek binnen het curriculum hebben gevonden, in jaar 2, 3 en 4 van het bacheloronderwijs van de media-en ICT-opleidingen. Daarnaast wordt samengewerkt met opleidingen van andere instituten, in projectonderwijs en minoren.
Figuur 3. Fasering Applab-aanpak
 
 
 
Figuur 4. Applab ingebed in het curriculum
 
De kracht zit in het gezamenlijk experimenteren met digitale toepassingen. Dus niet zozeer leren met ICT, maar leren door middel van ICT.
Nog beter, door gezamenlijk betekenisvolle digitale toepassingen te ontwikkelen wordt er ook meer over ICT geleerd, en over de impact ervan. Het continue experimenteren maakt dat Applab zich ook dynamisch ontwikkelt als een innovatieve onderwijs-en onderzoeksmethodiek die aansluit bij de digitale ontwikkelingen in de netwerkmaatschappij. Het bijbehorende Applaborganisatiemodel is ook dynamisch en gebaseerd op zelforganisatie in netwerken. Hierdoor verandert de constellatie van projecten en deelnemers voortdurend in de tijd, en maakt een duurzame inbedding van onderzoek en multidisciplinaire projecten in het reguliere onderwijs mogelijk, waarbij alle vijf O’s betrokken zijn.
Naar een transformerende kennissamenleving
Door de ontwerpgerichte aanpak worden de verschillende belanghebbenden betrokken in het ontwerpproces, zoals inwoners, gemeenteambtenaren en bedrijven, maar ook (juist) studenten en docenten van diverse opleidingen van Hogeschool Rotterdam en daarbuiten. Deze aanpak van kennisverwerving en kenniscirculatie sluit aan bij de opdracht die de WRR (2013) stelt: “Kennisinstituten zo organiseren dat ze voldoende interacteren met hun omgeving om kennis structureel alle kanten op te laten stromen”.
Binnen Applab wordt verder onderzoek gedaan naar, en aan de hand van, creatieve methoden en technieken (vaak in workshopsettings). Onderzoeksresultaten leiden bijvoorbeeld tot richtlijnen en toolkits, die uiteindelijk samenkomen in een lab-ontwerpproces.
Ingrid Mulder (mulderi@acm.org) is universitair hoofddocent Design Techniques bij de faculteit Industrieel Ontwerpen van de TU Delft. Als lector Human Centered ICT bij de Hogeschool Rotterdam heeft zij het Applab-concept ontwikkeld en Stadslab Rotterdam geïnitieerd om onderzoek en onderwijs duurzaam te verbinden.
Literatuur Kenniscentrum Creating010 (2013). De toekomst is open. Rotterdam Open Data in onderzoek en praktijk.
Mulder, I. & Fleumer, T. (2015). Applab 010, een schoolvoorbeeld voor ICT onderwijs in de 21ste eeuw. In: Proc. NIOC2015, Enschede 23-24 April 2015. Mulder, I., van Till, J., van Hilligersberg, J. (2012). Chaordisch Onderwijs en Onderzoek. In: Plugge, L.A (ed.). De bakens verzetten, WTR Trendrapport 2012, SURF, Wetenschappelijk Technische Raad. Online: http://www.wtrtrendrapport2012.nl/
Putters, K. (2014). De Hogeschool als ‘kennis-hub’ in de participatiesamenleving. Essay voor HBO2025. Online: http://www.hbo2025.nl/wp-content/uploads/2014/05/ Essay-prof.dr_.-Kim-Putters.pdf
Valkenburg, M. (2013). 21e-eeuwse HBO-I-profielen, ICT-/ mediacompetenties voor de 21e eeuw – naar een geactualiseerde domeinbeschrijving Bachelor of ICT. In: NIOC proceedings 2013, pp. 40-42.
Voogt, J. & Pareja Roblin, N. (2010). 21st Century Skills. Discussienota. Kennisnet, Zoetermeer. WRR (2013). Naar een lerende economie.
 
 
[2] Stadslab Rotterdam is een initiatief van het lectoraat Human-centered ICT in samenwerking met het Instituut voor Communicatie, Media en Informatietechnologie. In 2011 operationeel op de Calandstraat, en sinds 2012 op de Wijnhaven 99-101, Rotterdam. Ervaringen van het Stadslab en het bijbehorende transdisiciplinaire onderwijsmodel zijn door het kenniscentrum Creating 010 vertaald in interdisciplinair projectonderwijs en kenniswerkplaatsen. Zo is er een nieuw lectoraat ontstaan dat de verbinding legt met de maakindustrie: revolutie in de maakindustrie.
[3] Video-impressie van de wensen van de stakeholders: http://tinyurl.com/ lqanbjx

Tag

Onderwerp



Niet gevonden? Vraag het de redactie!

Heeft u het antwoord op uw vraag niet gevonden, of bent u op zoek naar specifieke informatie? Laat het ons weten! Dan zorgen we ervoor dat deze content zo snel mogelijk wordt toegevoegd, of persoonlijk aan u wordt geleverd!

Stel uw vraag