Het IoT in de zorgsector

 
Het IoT in de zorgsector
De organisatie van de zorg kenmerkt zich door een toenemende vraag naar zorg, terwijl er steeds minder middelen beschikbaar zijn. Dit noopt tot het anders organiseren van zorg. Meer aandacht voor preventie waardoor behandelen achteraf minder nodig zal zijn. Inzet van technologie is daarbij onvermijdelijk. De mogelijkheden van consumentenelektronica, informatie en het IoT, kunnen zorg persoonlijker en efficiënter maken. Dat kan echter alleen als ook de burger en zijn omgeving meer bij het organiseren van lokale zorg betrokken raken.
De invloed van de vergrijzing op de maatschappij is de komende jaren aanzienlijk. Mensen leven langer en krijgen minder kinderen dan vroeger. In 2007 kende Europa gemiddeld vier werkenden op één gepensioneerde. In 2050 zijn er gemiddeld twee werkenden op een gepensioneerde. Deze twee werkenden zullen voor kinderen en ouderen moeten zorgen, publieke taken uitvoeren, onderwijzen en de economie laten groeien door bedrijvigheid en innovatie. Bovendien zal de zorg voor ouderen toenemen. Volgens een rapport van het RIVM uit 2005 heeft ongeveer de helft van alle Nederlanders boven 65 jaar een of meer chronische ziekten. Op dit moment zijn de meeste westerse gezondheidszorgsystemen ingericht op het behandelen van problemen en niet op het voorkomen daarvan.
Dit heeft een hoge prijs in termen van financiën, faciliteiten en menskracht: het aandeel van de zorguitgaven in het bruto binnenlands product (BBP) steeg van 14,8 procent in 2011 tot 15,4 procent in 2012.
Gezien de terugloop van het aantal werkende mensen kan worden gesteld dat de huidige organisatie van zorg onhoudbaar is. Bovendien is het zeer waarschijnlijk dat de gevolgen van een onveranderd zorgbeleid mede oorzaak zal zijn voor een aanhoudende economische crisis. Hoewel deze blik op de nabije toekomst zorgelijk is, worden er op dit moment zowel vanuit de overheid als vanuit het bedrijfsleven initiatieven ontplooid om zorg te optimaliseren. Grote bedrijven, waaronder Philips, Google, Apple en Microsoft, zoeken steeds meer samenwerking met zorgcentra in de wereld om nieuwe toepassingen van technologie in de zorg te ontwikkelen. Nederland neemt in die zoektocht een bijzondere plaats in vanwege de goede IT-infrastructuur en een goed ontwikkeld zorgveld. Alle acht Nederlandse academische medische centra werken intensief samen met technologiebedrijven en participeren in diverse pilotprojecten zie hieronder het kader  GPS, apps en drones. Vanuit de (Europese) overheid wordt vooral gestuurd op het hervormen en efficiënter maken van zorgstelsels, inclusief de betrokkenheid van de burger, en het beter toepassen van de mogelijkheden die technologie kan bieden zie hieronder het kader Lokaliseren van apparatuur .
 
 
KADER: GPS, apps en drones
Hoewel het IoT nog in de kinderschoenen staat, zijn er al heel reële toepassingen te bedenken. Bijvoorbeeld het inte greren van zorgtoepassingen met ‘connected environments’. Neem een verkeersongeval. Nu duurt het enige tijd voor een ambulance er is en pas dan wordt eerste hulp geboden. Maar veel auto’s zijn inmiddels via hun GPS al permanent met de dealer verbonden. Stel dat een auto met sensoren wordt uitgerust die bij een ernstig ongeval autonoom een melding naar een alarmcentrale sturen. Dat gaat sneller dan wanneer omstanders moeten bellen. Bovendien kan de auto heel nauwkeurig de locatie van het ongeval aangeven. Dat levert enorme tijdswinst voor de hulpdiensten op.
Maar er is veel meer denkbaar. Als de vaste berijder de auto alleen via biometrische identificatie kan starten, dan
‘weet’ de auto wie de inzittende is (bijvoorbeeld op basis van lichaamsgewicht). Even afgezien van wet-en regelgeving is het mogelijk dat de auto meer dan alleen de identiteit van de berijder kent. Bijvoorbeeld, leeftijd, geslacht, bloedgroep, mogelijke kwalen, gebruikte medicatie. Als die informatie direct bij de melding van het incident naar de ambulancedienst wordt gestuurd, weet men al veel over het slachtoffer voor men ter plekke is. Nog een stap verder is dat tegelijk met de melding van het incident ook vrijwilligers met een EHBO-diploma die in de buurt zijn te alarmeren. Als ook nog een ambulancedrone (een mini-traumahelikopter met een AED) vertrekt die hen op de plaats van het ongeluk met videoverbinding en spraakinstructies bijstaat, kan al heel snel gerichte hulp worden geboden of alvast voorbereidingen in de ambulance of het ziekenhuis worden getroffen.
 
KADER: Lokaliseren van apparatuur
Een concrete en niet heel moeilijk te realiseren toepassing binnen de scope van het IoT is technologie voor het lokaliseren van apparatuur. In zorginstellingen, zeker in de grote academische medische centra, is niet altijd bekend waar bepaalde apparatuur zich bevindt. Dat leidt tot verlies van tijd omdat men ze moet zoeken. Als elke seconde telt, is dat kostbare tijd. Als apparatuur met een sensor is uitgerust waardoor plaatsbepaling altijd mogelijk is, is binnen één oogopslag bekend waar op de afdeling zich cruciale apparatuur bevindt en via welke weg men die het beste ter plekke kan krijgen. Hetzelfde geldt voor onderhoud en periodieke keuring van apparatuur. Ook daarbij kan veel tijd gewonnen worden als de locatie van de apparatuur bekend is.
 
 
Hervorming
Hervorming van de Europese zorgstelsels staat al jaren op de agenda. De huidige zorg wordt gekenmerkt als reactief, gefragmenteerd en primair georiënteerd op (bio)medische aspecten van ziekte in plaats van op gezondheid. Alternatieve zorgmodellen gaan uit van multidisciplinaire samenwerking en bieden een meer holistisch perspectief op gezondheid en welzijn. De Europese Commissie en veel lidstaten propageren een paradigmaverandering waarin de huidige professionele monodisciplinaire en institutionele zorg transformeert naar een systeem met:
• relatief kleine instituten waarin de hoogcomplexe zorg is geconcentreerd
• gezondheidscentra dicht bij burger in de buurt waar een breed palet aan zorgdiensten kan worden aangeboden
• een grote betrokkenheid van de burger en werkgever bij het verlenen van zorg in de lokale omgeving.
Hierbij is de onderlinge samenwerking tussen de betrokkenen, inclusief de directe omgeving van de patiënt, zoals mantelzorgers, belangrijk. Deze paradigmaverandering is weergegeven in figuur 1 .
Figuur 1. Transformatie naar een systeem met kleine instituten voor de hoogcomplexe zorg, brede gezondheidscentra dicht bij de burger en een grote betrokkenheid van de burger is wenselijk.
 
Om deze paradigmaverandering te realiseren is een aantal elementen voor de organisatie van zorg relevant, zowel binnen de gezondheidszorg zelf, als de rol van de burger en zijn lokale gemeenschap.
Thans vormt het zogenoemde ‘integrated care’-model (figuur 2) de basis van verschillende beleidsdocumenten van de Europese Commissie over de gezondheidszorg.
Figuur 2. ‘Integrated care’-model
 
Zorg is een informatiegedreven proces en informatie-uitwisseling is een essentieel aspect van een goed functionerend zorgsysteem. Alleen dan kunnen alle betrokkenen in elke situatie over de juiste informatie beschikken. Door de gefragmenteerde organisatie van de zorg, het ontbreken van een elektronisch patiëntendossier (EPD) en informatiesystemen die niet met elkaar kunnen communiceren, is dit nu vaak niet mogelijk.
Naast intensieve communicatie is ondersteuning van de besluitvorming met richtlijnen en proto-collen gewenst om een efficiënte, veilige en kwali tatief goede zorg te bieden. Het draait daarbij om een integrale wijze van zorgverlening. In plaats van uit een specifieke medische of sociale disci pline zorg te leveren, speelt een multidisciplinair team in op de behoeften van de patiënt en zijn naasten. Zelfmanagement of ‘eigen regie’ geeft de verantwoordelijkheid aan van de burger in deze multidisciplinaire zorgverlening. Daar waar mogelijk zal de burger zelf actie moeten ondernemen en bijbehorende vaardigheden moeten ontwikkelen om zijn gezondheid te bevorderen. De betrok-kenen in de omgeving van de patiënt hebben daarbij ook een verantwoordelijkheid bij het ondersteunen om zo optimaal mogelijk gezond en zelfstandig te leven. Dit beperkt zich niet alleen tot de privésituatie, maar ook de werkomgeving van de patiënt hoort hierbij. Volksgezondheid en preventie verdienen meer aandacht om uiteindelijk gezondheidsproblemen op de korte en lange termijn te beperken en/of te voorkomen. Aangezien in deze paradigmaverandering de rol van de proactieve burger centraal staat, zal de gemeenschap rondom lokale initiatieven moeten worden gemobiliseerd. Op deze wijze worden de vragen en eisen die de overheid aan de burgers stelt tastbaar en kan een bijdrage aan de oplossingen worden geconcretiseerd.
 
Technologie
Technologie is onmisbaar om deze doelen op een efficiënte en betaalbare manier te bereiken. Een voorbeeld van de geschetste integrale werkwijze is geïllustreerd rond valpreventie (figuur 3) . Vallen bij ouderen is een groot maatschappelijk probleem en leidt vaak tot ernstige complicaties en hospitalisatie (zie blokjes-stippellijn). Met proactieve huis-aan-huisbezoeken kunnen fragiele ouderen worden geïdentificeerd en met bewezen preventieve maatregelen, zoals een beweegprogramma, voedingsadviezen en sociale activiteiten, kan het risico op vallen worden verkleind. Wanneer deze ouderen onverhoopt vallen zijn de complicaties minder ernstig en het herstel voorspoediger waardoor de kans op blijvende zelfstandigheid groter is. Multidisciplinaire samenwerking met overheden, sociaal-maatschappelijke organisaties en zorgprofessionals (zie nulde, eerste en tweede lijn) is hierbij een randvoorwaarde en technologie kan de leefomgeving veiliger maken en interactie bevorderen.
Figuur 3. Valpreventie
 
Technologie voor gezondheid, zorg en welzijn kan worden ingedeeld in verschillende domeinen afhankelijk van de gezondheidsstatus en behoeften (figuur 4) .
 
Figuur 4. Indeling van technologieoplossingen naar gezondheidsstatus en leeftijd
 
Er zijn technologieoplossingen ter ondersteuning van:
• een gezonde leefstijl, voorlichting en risicomonitoring
• zelfmanagement van (chronische) ziekten
• domotica, huisautomatisering of thuis-zorgtechnologie4
• technologie voor curatieve zorg of medische technologie
 
Met name de mogelijkheden van consumentenelektronica, zoals tablets, smartphones en smart tv’s voor een gezonde leefstijl, zelfmanagement en domotica, zijn interessant. Verbeteringen in bedieningsgemak, intelligente software en koppeling met andere apparaten, maken technische oplossingen voor communicatie, meten van gezondheid en organiseren van lokale zorg, gemakkelijk.5 Het toenemende gebruik van gezondheidsgerelateerde apps of software op mobiele telefoons, en de beschikbaarheid van draagbare meetapparatuur, zoals stappentellers, hartslagmeters en activiteitenmonitors, bevestigen dit. Tablets, smartphones en smart tv’s bieden door hun communicatiemogelijkheden en de krachten van internet een venster op de wereld voor thuisgebonden patiënten en kunnen zorg persoonlijker maken. Zoals eerder aangegeven, is zorg een informatiegedreven proces.

Homecare

Informatiedeling in de zorgketen is niet alleen voor de onderlinge samenwerking tussen professi-onals van belang, maar ook voor de patiënt en zijn omgeving. Wanneer informatie laagdrempelig aan patiënten en mantelzorgers kan worden aange boden, bevordert dit de betrokkenheid en zelfmanagement. Ook kunnen via digitale oplossingen gemaksdiensten met zorgdiensten worden gecombineerd voor ondersteuning van ouderen bij langer zelfstandig wonen. Tevens maken de beschikbare hulpmiddelen voor planning, taakverdeling en instructies, de organisatie van lokale zorg met professionals gemakkelijker en efficiënter.

Mobiele technologie kan mensen gezonder houden. Draagbare apparaten die kunnen meten en communiceren en verbonden zijn met internet, maken informatie persoonlijk en dit beïnvloedt het gedrag, van individuen en groepen mensen via digitale sociale netwerken. Smartphones kunnen gezonde leefstijladviezen effectiever maken door informatie te personaliseren en direct te koppelen aan het gedrag van het individu. Wanneer deze informatie ook via sociale netwerken met andere mensen wordt gedeeld, kan dat via normatieve sociale beïnvloeding een gezonde leefstijl bevorderen. Dat geldt niet alleen voor gedrag van individuen, maar ook voor lokale gemeenschappen om bijvoorbeeld de sociale cohesie te bevorderen die noodzakelijk is voor goede lokale zorg. Figuur 5 illustreert hoe reciprociteit6 als sociaal-psychologisch model in sociale mediaen communicatietechnologie kan worden toegepast voor het beïnvloeden van groepsgedrag.
Figuur 5. Lokale sociale verbondenheid verbeteren middels digitale sociale netwerken
 
Big data
Zoals blijkt uit het voorafgaande heeft de digitalisering van de sociale-, zorgen consumentensectoren een grote invloed op het verzamelen en combineren van data. Naar schatting is pas in de laatste twee jaar 80 procent van alle gezondheidsgerelateerde data verzameld. Dit betreffen gegevens van laboratoria, patiëntendossiers, medicatie, medische beeldvorming, financiële gegevens, persoonlijke gegevens via internet, gebruik van sociale media, et cetera. In deze ‘explosie’ van data schuilt de belofte dat gebruik van deze gegevens voor consument, bedrijvigheid en zorg, doelmatig kunnen worden ingezet. Uiteindelijk is het de vraag wie de eigenaar van deze gegevens is. De Europese Commissie is van mening dat de burger zelf eigenaar van zijn gegevens is en ook de controle moet kunnen houden over het gebruik hiervan.7
De mogelijkheden van digitale technologieën om de gezondheidszorg te verbeteren lijken enorm. Echter, er zijn twee belangrijke aandachtspunten bij het gebruik van al deze gegevens. Ten eerste de veiligheid en privacy van persoonlijke gegevens. Ten tweede het doelmatig gebruik van big data in de gezondheidszorg. Ten aanzien van veiligheid en privacy ontstaat door de incidenten met informatiebeveiliging wantrouwen bij burgers over het gebruik en delen van persoonlijke gegevens. Dit is een bedreiging voor de potentiële mogelijkheden die digitalisering voor de zorg kan bieden. Daarom is het essentieel dat de overheid een beleid voert om het vertrouwen van de burger in digitale systemen te bevorderen: bijvoorbeeld door adequate wetgeving en voorlichting. Ook kunnen technische oplossingen de veiligheid van data en apparatuur in de zorg verbeteren, zodat een elektronisch patiëntendossier net zo veilig als internetbankieren kan worden gebruikt. Een voorbeeld van een veilig elektronisch patientendossier dat gegevens van een aantal zorgverleners en betrokkenen koppelt is Pazio. Het is eigenlijk een platform voor informatie-uitwisseling in de zorg en het beschikbaar stellen van digitale diensten van zorgverleners en andere dienstenleveranciers. Pazio is met ICT-bedrijven in het UMC Utrecht ontwikkeld als een digitale voordeur van de zorg en bruikbaar op alle computers, tablets, smartphones en smart tv’s. Zoals gezegd kan het combineren van gegevens grote voordelen hebben bij het moderniseren en persoonlijker maken van de zorg. Wat daar technisch voor nodig is, kan worden geïllustreerd aan de hand van een voorbeeld waarbij de mobiele telefoon wordt gebruikt om een leefstijladvies te gegeven (figuur 6) .
Figuur 6. Leefstijladvies in diverse stappen op basis van data-analyse

Sensoren in mobiele telefoons kunnen de dagelijkse bewegingen en activiteiten van een persoon registreren. Om betekenis te kunnen geven aan de signalen die deze sensoren produceren, moeten deze eerst met algoritmen worden bewerkt. Vervolgens kan deze informatie worden gecombineerd met andere data over bijvoorbeeld de locatie, tijd van de dag en/of agendagegevens (zogenoemde metadata). De combinatie van deze verschillende gegevens zegt iets over de mate, de aard en omstandigheden van de activiteiten van de persoon. Deze bundel van informatie kan worden vergeleken met dezelfde informatie van anderen of aan de hand van normatieve criteria om overeenkomsten en afwijkingen te bepalen. De interpretatie van deze overeenkomsten en afwijkingen kan leiden tot een automatische instructie via een tekstbericht om bijvoorbeeld vanavond te gaan sporten. Dezelfde instructie kan naar relevante personen, zoals vrienden, worden gestuurd om deze persoon te ondersteunen om meer te gaan bewegen. Of daadwerkelijk wordt gesport kan ook weer worden gemeten. Dit is een simpel voorbeeld om te laten zien hoe informatie van mobiele telefoons kan worden toegepast om gezond gedrag te bevorderen. Op deze wijze kan technologie bijdragen aan gepersonaliseerde preventie dat past in het ‘integrated care model’.
Het doelmatig gebruiken van grote hoeveelheden informatie is echter nog een grote uitdaging. Veel van de gezondheidsgerelateerde gegevens die worden verzameld zijn ongestructureerd. Voor het vertalen van data naar bruikbare informatie (figuur 7) zijn technische oplossingen voor opslag, transport en verwerking nodig. Bovendien zullen verschillende analysetechnieken zoals patroonherkenning, datamodelering, simulering en agent-based modelering van dergelijke hoeveelheden gecombineerde data moeten verbeteren8.
 
Figuur 7. ertalen big data naar bruikbare analyse

Onvolledige keten

Er zijn veel studies uitgevoerd naar kostenbesparing en de meerwaarde van technologie voor zorg en welzijn 9 10, maar veel landen en regio’s ervaren problemen met de implementatie en opschaling. Er is vaak sprake van een onvolledige innovatieketen waarbij ontwikkeling, testen, implementeren en opschalen niet op elkaar zijn afgestemd. Zo bestaat een onwenselijke kloof tussen ontwikkeling en maatschappelijke inbedding waardoor oplossingen die de publiek-private samenwerking kan bieden voor de sociaal-maatschappelijke uitdagingen veelal onbenut blijven, ondanks het feit dat de verantwoordelijke knelpunten zoals bekostiging, informatie privacy, gebruiksgemak, standaardisatie, interoperabiliteit en niet aangepaste zorgprocessen bekend zijn.

Men is van mening dat de oplossingen voor de knelpunten en draagvlak bij de consument op lokaal niveau in de gemeenschap met anderen moeten worden ontwikkeld: ‘community based co-creation’11. De lokale gemeenschap is de meest relevante omgeving waar ontwerpers, ingenieurs, wetenschappers, bedrijven en consumenten in een relevante omgeving, producten, diensten en processen voor zorg en welzijn kunnen ontwikkelen (figuur 8)12. Dit wordt ook wel ‘Living Lab of Proeftuin genoemd. Proeftuinen kunnen worden gezien als een omgeving waarin innovaties met partners worden ontwikkeld en het gebruik ervan wordt onderzocht en gemonitord om de toegevoegde waarde (bijvoorbeeld de kwaliteit van leven of een kostenbesparing) aan te tonen en de juiste toepassing snel en gericht te bepalen. Proeftuinen zijn een goed voorbeeld van een vorm van open innovatie op lokaal niveau (buurt, wijk, stadsdeel of gemeente)13.

 

Figuur 8. 'Community based co-creation'

 

Proeftuinen

Omtrent innoveren voor gezondheid in de wijk zijn verschillende proeftuinen actief, zoals Leidsche Rijn, Amsterdam Noord, Utrecht Overvecht, Vitaal Vechtdal en regio Maastricht-Heuvelland in Limburg. Maar er zijn veel meer van dergelijke initiatieven in Nederland: er is sprake van grote fragmentatie van proeftui- nen die zich richten op innoveren voor gezondheid, zowel qua aard als inhoud. Maar er is weinig kennisuitwisseling tussen proeftuinen zodat ervaringen en modellen voor organisatie en werkwijze niet tot nauwelijks gedeeld en ‘best practices’ onvoldoende worden uitgewisseld.

Met de opkomst van proeftuinen is ook een ander perspectief nodig op onderzoeksdesigns voor deze vorm van ‘al doende’ interatief of cyclisch ontwikkelen, implementeren en opschalen. Effectstudies zouden kwalitatieve en kwantitatieve elementen moeten combineren en toepassen in actiegericht onderzoek14. Binnen het onderzoek moet ook veel meer aandacht komen voor het anders verzamelen en analyseren van data. Daarnaast moet onderzoek meer multidisciplinair: het combineren van beta- en gammadisciplines in wetenschappelijk onderzoek is eigenlijk een logisch gevolg van het integraal denken over zorginnovatie. Dit is wetenschap in beweging ofwel Science in Transition: Wetenschap moet gewaardeerd worden om de maatschappelijke meerwaarde die het oplevert en maatschappelijke stakeholders moeten meebeslissen over de kennisproductie.’

Nick Guldemond  n.a.guldemond@umcutrecht.nl  is Associate Professor Integrated Care & Technology UMC Utrecht

http://www.nationaalkompas.nl/gezondheid-en-ziekte/ziekten-en-aandoening...

2  Centraal Bureau voor de Statistiek PB13-037 16 mei 2013

3  http://ec.europa.eu/health/ageing/key_documents/index_en.htm#anchor1

4 http://www.smart-homes.nl/Domotica/Wat-is-domotica.aspx

5  Fitrianie S, Huldtgren A, Al-Ers H, Guldemond NA. A SmartTV Platform for Wellbeing, Care and Social Support for Elderly at Home. 11th International Conference on Smart Homes and Health Telematics June 18-21, 2013, Singapore. Lecture Notes in Computer Science (LNCS), Proceedings. Springer 2013

6  Cialdini, R. B. (2001). Influence: Science and practice (4e druk.). Boston: Allyn & Bacon.

7  eHealth Action Plan 2012-2020 – innovative healthcare for the 21st century, Commission Staff Wor- king Document, COM(2012) 736 final, SWD(2012) 414 final, Brussels, 6.12.2012

8  Een complex adaptief systeem is in de systeemtheorie een systeem waarvan de onderling gerelateerde informatie componenten de mogelijkheid hebben zich aan te passen en te “leren” van eerdere ervaringen: Holland, J.H., Adaptation in natural and artificial systems: an introductory analysis with applications to biology, control, and artificial intelligence, MIT Press, Cambridge, Mass, 1992 ISBN 0-262-58111-6.

http://blogs.ec.europa.eu/neelie-kroes/ehealth-uk-pilot/

10  http://www.ape.nl/include/downloadFile.asp?id=287

11  Guldemond NA, Geenhuizen Van M. Livings Labs for New Health Concepts and Medical Technology in Cluster Development. Third International Engineering Systems Symposium CESUN 2012, Delft University of Technology, 18-20 June 2012

12  Solaimani S, Guldemond NA, H Bouwman. Dynamic stakeholder interaction analysis: Innovative smart living design cases, Electronic Markets - The International Journal on Networked Business, Received: 6 November 2012 /Accepted: 19 August 2013, DOI 10.1007/s12525-013-0143-5.

13  Geenhuizen Van M, Guldemond NA. Living Labs in Health Innovation: Critical Factors in Their Application. 2013 IEEE International Technology Management Conference & 19th ICE Conference 24-26 June 2013

14  http://www.nivel.nl/technologie-in-de-zorg-en-ehealth  

 

 

 

 

 
 
 
 
 
 
 
 

Tag

Onderwerp

IoT


Niet gevonden? Vraag het de redactie!

Heeft u het antwoord op uw vraag niet gevonden, of bent u op zoek naar specifieke informatie? Laat het ons weten! Dan zorgen we ervoor dat deze content zo snel mogelijk wordt toegevoegd, of persoonlijk aan u wordt geleverd!

Stel uw vraag