Process mining: leuk voor de liefhebber of noodzaak?

Process mining: leuk voor de liefhebber of noodzaak?
Process mining toepassen in de auditpraktijk. Waarom zouden we dat willen? En wat levert het op? Misschien nog beter: wat moet je doen om de werkelijke toegevoegde waarde van process mining te kunnen ervaren?
Angelique J.M. Koopman en Pieter de Kok
Het huidige auditdomein kenmerkt zich enerzijds door de uitdaging om zo efficiënt mogelijk en met hoge kwaliteit een audit uit te voeren, welke in overeenstemming is met alle relevante wet- en regelgeving. Anderzijds is de omgeving waarin de auditor werkzaam is in beweging. In dit kader is de exponentieel toenemende hoeveelheid gegevens die bedrijven, groot en klein, verwerken interessant. De hoeveelheid gegevens die bedrijven verwerken en opslaan is tegenwoordig vele malen groter dan enkele jaren geleden. En als we de voorspellingen mogen geloven, neemt dat alleen maar toe. Voor de auditor geeft dit uitdagingen bij het plannen en uitvoeren van de audit en ook kansen om toegevoegde waarde te bieden. Het gebruik van data-analysetoepassingen in de auditpraktijk voor bijvoorbeeld het uitvoeren van verbandscontroles (denk ook aan de geld- en goederenbeweging, de ‘waardekringloop’), het testen van geprogrammeerde controles of het testen van functiescheiding is inmiddels niet meer ongewoon. Vooral in omgevingen waar sprake is van omvangrijke transactiestromen. Wij durven ook wel het standpunt in te nemen dat een audit in bepaalde hooggeautomatiseerde omgevingen zonder inzet van data-analysetechnieken in de huidige tijd ondenkbaar is. De auditor begint ook process mining als controlehulpmiddel te ontdekken. In dit artikel geven wij voorbeelden gebaseerd op onze praktijkervaring. Hiermee willen wij een bijdrage leveren aan de dialoog voor (noodzakelijke) innovatie in het auditdomein. De daadwerkelijke integratie van process mining in het auditdomein is een leerproces en wij ervaren hierbij ook de nodige uitdagingen. Zie de inspanningen om innovatie in de auditpraktijk te bereiken als een investering welke op termijn waarde toevoegt. Daarnaast draaien we de zaken ook om: wat levert de toepassing van process mining in de audit voor de ondernemer op?
 
Hoe werkt het?
Een process-miningtool visualiseert met behulp van data hoe een proces, bijvoorbeeld de verwerking van een inkooporder, een klachtafhandeling of de behandeling van een patiënt feitelijk is verlopen. Hierbij worden uitzonderingen op veronderstelde werkwijzen zichtbaar en andere bijzonderheden (zie ook IEEE Task Force on Process Mining , 2013). De terugkoppeling die de tool geeft is dus visueel en kan ook geanimeerd worden. Hierbij krijgt de auditor niet alleen feedback over onderkende risico’s, maar helpt het juist ook bij het onderkennen van knelpunten die mogelijk nog niet als risico zijn onderkend. Daarnaast kan een processminingtool ingezet worden ter vervanging van traditioneel uitgevoerde ‘walkthroughs’ en het
testen van interne beheersmaatregelen welke de auditor als onderdeel van het auditplan uitvoert (Jans, M & Alles, M & Vasarhelyi, M, 2013). De toepassing van process mining in het auditdomein is dus breed, zowel in de plannings-als de uitvoeringfase van de audit. De planningsfase richt zich op het inventariseren van de bedrijfsomgeving en relevante bedrijfsprocessen, het onderkennen van risico’s en bepalen van controledoelstellingen. In de uitvoeringsfase vinden de testprocedures plaats. Wat maakt een process-miningtool nu anders dan de welbekende data-analysetools als ACL en IDEA? Een data-analysetool werkt vraaggestuurd: bedenk een analyse vanuit een onderkend risico. Een proces-miningtool werkt resultaatgestuurd: de tool geeft direct terugkoppeling over de te onderzoeken transacties en/of processen. Waarbij process mining feitelijk een specifieke vorm van data-analyse is. Data-analyse definiëren wij als een combinatie van tools en technieken om data (gegevens in geautomatiseerde systemen) te analyseren.
 
Onder de motorkap
Hoe werkt een proces-miningtool technisch? Kort gezegd komt het erop neer dat de tool met een algoritme zoekt naar verbanden tussen de verschillende gegevens in een eventlog (Jans, M & Alles, M & Vasarhelyi, M, February 15, 2010). Een eventlog is een vastlegging van gebeurtenissen, ofwel activiteiten met betrekking tot transacties. Denk hierbij aan alle handelingen die in een geautomatiseerd systeem zijn vastgelegd met betrekking tot de verwerking van inkooporders, klachten via een klantcontactafdeling, projecten in de bouw, personeelsdossiers of het verloop van de behandeling van een patiënt. Alle vastleggingen samen zijn in feite een ‘digitaal spoor’. Wanneer ergens in dit spoor een unieke identifier, een ‘timestamp’ en een status te herleiden is, zijn in beginsel voldoende gegevens beschikbaar om een eventlog samen te stellen. Met een process-miningtool kunnen wij deze eventlog vervolgens analyseren (Van der Aalst, W.M.P, 2011). Nu twee voorbeelden van process mining in de auditpraktijk. Vanzelfsprekend zijn deze voorbeelden inhoudelijk voor publicatiedoeleinden bewerkt, maar zijn ze wel een weergave van een situatie die in de auditpraktijk realistisch is. Het eerste voorbeeld betreft een organisatie met activiteiten wereldwijd en een omvangrijke declaratiestroom van vrijwilligers. Het tweede voorbeeld gaat over een organisatie die plastisch chirurgische zorgbehandelingen uitvoert. Beide organisaties laten een accountantscontrole uitvoeren.
 
Case afhandeling transacties
De auditor heeft in een omgeving met een omvangrijke transactiestroom (in aantal) de uitdaging hoe dit proces te controleren. Vooral wanneer hierbij sprake is van individuele transacties die relatief laag in waarde zijn, en waarbij een groot aantal medewerkers betrokken is bij de verwerking en het autoriseren van deze transacties. In deze omgeving zal voor de audit de meest gangbare werkwijze zijn dat de auditor onderzoekt of gesteund kan worden op intern uitgevoerde controles. Vervolgens zal de auditor zelf waarnemingen uitvoeren om vast te stellen of terecht kan worden gesteund op de interne controle. Alleen hoeveel waarnemingen moet de auditor uitvoeren om in een omgeving met een omvangrijk volume een goed beeld te krijgen van de werkelijke procesgang? Stel dat deze omgeving bestaat uit de afhandeling van inkomende declaraties die vanuit diverse bronnen worden aangeleverd en vastgelegd in een workflowsysteem. Vervolgens dienen deze declaraties door de juiste medewerker te worden gecontroleerd en vervolgens door andere medewerkers betaalbaar te worden gesteld. In
‘Olifantenpaadjes’: afwijkingen van werkprocessen die uit efficiency of gemak zijn ontstaan
beginsel kan deze gewenste functiescheiding met een autorisatiematrix uitstekend in een geautomatiseerde toepassing geborgd worden. Echter, de praktijk leert dat in een geautomatiseerde omgeving altijd enige vorm van flexibiliteit mogelijk moet zijn. Dit zorgt voor het kunnen verwerken van transacties in afwijkende situaties. Bijvoorbeeld tijdens vakanties of bij ziekte van medewerkers. We omschrijven dit ook wel als de ‘olifantenpaadjes’; afwijkingen van de veronderstelde werkprocessen die uit hoofde van efficiency of gemak zijn ontstaan (zie foto) .
Hoe gaat de auditor daarmee om? En hoe groot is de kans dat de auditor met een steekproef of deelwaarneming zicht krijgt op deze ‘olifantenpaadjes’? Ofwel de transacties die buiten het gewenste pad zijn gegaan. Bij het ‘minen’ van de verwerking van declaraties blijkt op eenvoudige wijze welke posten niet voldoen aan de veronderstelde interne beheersmaatregelen, inclusief functiescheiding met daarbij de totale omvang in euro’s. Met process mining beoordelen we de processen niet alleen inhoudelijk, maar kwantificeren we afwijkingen. Auditors gebruiken hierbij de term ‘materialiteit’, een relevante omvang. Figuur 1 (1) geeft een voorbeeld van de casus. Bij elke activiteit is het aantal transacties vermeld, inclusief de waarde hiervan, en bij de pijlen is de doorlooptijd van de ene activiteit naar de andere vermeld. Wat opvalt is dat vijf declaraties zonder goedkeuring zijn betaald en dat de doorlooptijd van invoer tot en met betaling hierbij relatief kort is (één dag). Dit is een voorbeeld van een ‘olifantenpaadje’. De auditor bespreekt deze transacties met zijn opdrachtgever en onderzoekt hoe dit heeft kunnen gebeuren. In figuur 1 is ook te zien dat veertig transacties na de goedkeuring nog worden gemuteerd en vervolgens in overeenstemming met de interne procedure weer worden goedgekeurd.
 
Figuur 1. Testen interne beheersing
 
Bij het ‘minen’ van een proces zoals in figuur 1 heeft de auditor ook meer inzicht in wie betrokken zijn bij de verwerking van bepaalde transacties en wat de status van verwerking is. Dit is voor de auditor van belang om bij de controle vast te stellen of alle transacties volledig zijn verwerkt in de financiële administratie. Zie in dit voorbeeld de declaraties die zijn ingevoerd en nog niet goedgekeurd. Deze transacties zijn verplichtingen voor de organisaties en dienen op jaareinde ook als zodanig te zijn verantwoord. Voor de audit wordt ook onderzocht of het goedkeuren en betalen door verschillende medewerkers is gedaan en of zij daarvoor bevoegd zijn. In figuur 2 is te zien dat voor 25 declaraties het hoofd of een medewerker van de crediteurenadministratie de transactie had goedgekeurd en ook betaalbaar had gesteld. Deze declaraties zijn nader onderzocht en besproken met het management. Hier is uitgekomen dat het hoofd van de afdeling crediteuren weliswaar heeft gehandeld in overeenstemming met zijn bevoegdheden, echter het management vindt dit bij nader inzien ongewenst. Het goedkeuren en betaalbaar stellen van declaraties door medewerkers van de afdeling crediteuren had niet mogen gebeuren. Vastgesteld is dat dit in de onderzochte periode voor vijf declaraties heeft plaatsgevonden.
Figuur 2. Audit functiescheiding
 
Toegevoegde waarde
In deze casus bleek na het ‘minen’ dat declaraties na de eerste invoer relatief veel worden gemuteerd (figuur 1). Dit blijkt uit de pijl bij de activiteit ‘Invoeren/muteren’ die staat voor 2.444 transacties (in casu declaraties). Voor het desbetreffende management een indicatie dat het proces niet optimaal kan zijn ingericht. Het blijkt bijvoorbeeld dat medewerkers die een declaratie invoeren nog niet alle gegevens hebben om de invoer volledig af te ronden. Het kan zijn dat een andere medewerker op een later moment de vastgelegde gegevens aanvult of wijzigt. De tool maakt zichtbaar welke medewerkers betrokken zijn geweest bij het invoeren en muteren van een bepaalde declaratie. Een terechte vraag van het management na deze constatering is dan ook: zijn de juiste medewerkers bij het invoeren van declaraties betrokken? Dit gaat richting ‘operational excellence’ en valt buiten de reikwijdte van de audit, echter door process mining bij de controle van deze declaraties in te zetten heeft de auditor ten eerste meer inzicht in de feitelijke procesgang en ten tweede controlezekerheid gebaseerd op 100 procent van de transactiestroom. Tegelijkertijd geeft dit ook de desbetreffende ondernemer inzicht in de realiteit; de daadwerkelijke procesgang, gebaseerd op feiten.
 
Case facturatie zorgbehandelingen
In de zorgsector is niet iedereen gelukkig met de huidige omvang van verplichte vastleggingen bij zorgactiviteiten. Deze vastleggingen zijn echter belangrijk omdat het systeem nu zo is, dat de uiteindelijke vergoeding voor een zorgtraject hieruit wordt afgeleid. Een bijkomend voordeel voor de auditor is dat de beschikbare data zich uitstekend lenen voor het toepassen van process mining. De casus betreft een organisatie voor plastisch chirurgische zorgbehandelingen waar de auditor in beginsel met behulp van dataanalyses kan vaststellen dat declaraties op de juiste wijze in de financiële administratie worden verwerkt, gedeclareerd zijn bij zorgverzekeraars en betaald. Een risico van de auditor dat daarmee nog niet is afgedekt, betreft de vraag of zorgactiviteiten uiteindelijk ook resulteren in een declaratie.
Om deze vraag te beantwoorden is de inzet van process mining een doeltreffend middel. Door de uitgebreide registraties van zorgactiviteiten is het mogelijk om een ‘digitaal spoor’ voor elke individuele behandeling tot en met het aanmaken van een declaratie te onderkennen. De processminingtool kan hiermee in feite het verloop van elk individueel zorgbehandeltraject visualiseren. En de auditor kan vaststellen of elke afgeronde behandeling heeft geleid tot een declaratie.
Figuur 3 is een weergave van deze casus.
Figuur 3. Audit volledigheid opbrengstverantwoording
 
Hierin is te zien dat in een bepaalde periode 30.139 behandelingen zijn gestart waarvan uiteindelijk 25.115 behandelingen zijn gedeclareerd. Interessant hierbij zijn de 998 behandelingen die niet zijn afgesloten en toch zijn gedeclareerd. Weer een voorbeeld van een ‘olifantenpaadje’. Dit bleken ‘snelle’ behandelingen te zijn die buiten de procedure om niet formeel worden afgesloten. In het kader van de audit geeft figuur 3 ook inzicht in de zorgbehandeltrajecten die nog niet zijn afgesloten of wel zijn afgesloten en nog niet gedeclareerd. Dit inzicht is belangrijk voor de controle van de post ‘nog te factureren behandelingen’ in de jaarrekening.
 
Toegevoegde waarde
Naast het feit dat de auditor op basis van het gevisualiseerde proces kan vaststellen dat zorgactiviteiten tot een declaratie hebben geleid, geeft het vooral ook inzicht in het verloop van zorgbehandeltrajecten. In figuur 3 zijn de diverse soorten (gestandaardiseerde) activiteiten tussen het starten en afsluiten van een behandeling omwille van het overzicht weggelaten. Wanneer deze wel betrokken zijn bij het ‘minen’ ontstaat per soort zorgbehandeltraject een beeld van het gangbare proces (een ‘zorgpad’). Hiermee ontstaat inzicht in de uitgevoerde zorgactiviteiten met hierbij de doorlooptijd, hoeveel administratieve handelingen zijn uitgevoerd en welke zorgverleners daarbij betrokken waren. Ook is zichtbaar welke zorgbehandeltrajecten afwijken van het verwachte patroon. Met de koppeling aan opbrengststromen geeft dit ook inzicht in hoe de kosten voor behandelingen en de daarvoor ontvangen vergoeding zich ten opzichte van elkaar verhouden. Dit gaat richting de ‘operational excellence’. Alleen is het niet zo dat de auditor hiermee een veel duidelijker beeld heeft van de daadwerkelijk activiteiten binnen het zorgproces? En hiermee een betere gesprekspartner voor de directie kan zijn?
 
Uitdagingen
De voorgaande voorbeelden zijn een weergave van mogelijke toepassingen van process mining in de auditpraktijk. Een goede toepassing van process mining staat of valt met de kwaliteit van gegevens waar het gebruik van maakt. En onze ervaring leert dat het verkrijgen van de juiste gegevens niet altijd een eenvoudige opgave is. In de praktijk zien wij dat een kant-en-klare eventlog in de regel niet in de gewenste vorm beschikbaar is. Daar valt nog wat missiewerk bij software-ontwikkelaars te doen en is tegelijkertijd ook weer afhankelijk van de controledoelstelling van de auditor. De auditor zal samen met een data-analist aan de slag gaan om een eventlog samen te stellen. Onze ervaring is dat deze activiteit de nodige uitdagingen kent en met aandacht moet gebeuren. Daar valt of staat de kwaliteit van de uiteindelijke resultaten mee. Om te voorkomen dat de beste bedoelingen, om process mining in te zetten ten behoeve van de audit, stranden in de fase waarin een eventlog wordt samengesteld, hebben we goede ervaringen met een gezamenlijke aanpak. In deze aanpak is het startpunt een workshop om te evalueren welke data nodig is. Hierbij moeten in ieder geval aanwezig zijn: de auditor, de controller, een medewerker met proceskennis, alsmede het onderliggende datamodel en de data-analist. Vervolgens is het belangrijk dat de data-analist in nauwe samenspraak met de auditor de eventlog samenstelt. Vanzelfsprekend heeft de auditor van tevoren de controledoelstellingen bepaald. In dit proces zien wij dezelfde uitdagingen als bij elk ander data-analyseproces. Het vraagt niet alleen technische kennis van een tool, maar ook kennis van de vastleggingen gerelateerd aan bedrijfsprocessen, boekingsgangen en het onderliggende datamodel van de relevante systemen. Onderschat ook niet dat process mining meer vraagt dan technisch kennis van de process-miningtool. Uiteindelijk gaat het ook om de analytische vaardigheden en kennis van de bedrijfsomgeving van degene die de processen gaat ‘minen’ om tot een correcte interpretatie van de bevindingen te komen. Dit vraagt de nodige vlieguren. Vergeet vooral ook niet om in een vroegtijdig stadium bij het daadwerkelijk ‘minen’ de proceseigenaar te betrekken. Enerzijds om tot de juiste bevindingen ten behoeve van de audit te komen en anderzijds ligt juist hierin de kans om toegevoegde waarde te leveren. Dit is het moment waarop de realiteit zichtbaar wordt. Samengevat: het samenstellen van een goede eventlog is in de praktijk de grootste uitdaging en vraagt een gestructureerde aanpak met de juiste betrokkenen. Zie het als een eenmalige investering.
 
Hoe nu verder?
Wij zoeken met enthousiasme naar mogelijkheden voor innovatie in het domein van interne beheersing en audit door op een slimme manier data van ondernemingen te gebruiken. Juist door technologische- en maatschappelijke ontwikkelingen zou de roep om controletechnieken met behulp van data-analyse, en specifiek process mining, steeds groter moeten kunnen worden. Met het delen van kennis over en ervaringen met de inzet van process-miningtechnieken beogen wij hieraan een bijdrage te leveren. Ter afsluiting het antwoord op de vraag: ‘Process mining: leuk voor de liefhebber of noodzaak? In dit artikel hebben wij onze ervaringen gedeeld met en vooral ook ons enthousiasme over de inzet van process mining in het domein van audit. Wij ervaren dat we een techniek in handen hebben waarmee we daadwerkelijk toegevoegde waarde kunnen leveren aan onze opdrachtgevers. En waarom? Omdat het inzicht geeft, werkelijk inzicht; gebaseerd op feiten. En dat is waar ondernemers naar op zoek zijn. Noodzakelijk? Ja, en nee. Is het een realistische veronderstelling dat in een omgeving met een omvangrijke transactiestroom de auditor voldoende inzicht krijgt in het bedrijfsproces met een deelwaarneming, van zeg 25 transacties? Wij denken van niet. In dat geval, noodzaak: Ja!
 
drs. Angelique J.M. Koopman RE RA en partner bij Coney. E-mail: angelique.koopman@coney.nl
 
drs. Pieter de Kok RA is partner bij Coney. E-mail: pieter.dekok@coney.nl
 
 
[1] De voorbeelden in de figuren 2 tot en met 4 zijn gebaseerd of de software ‘ Perceptive Process Mining’
 
Literatuur
Jans, M & Alles, M & Vasarhelyi, M (2013). The case for process mining in auditing: Sources of value added and areas of application. International Journal of Accounting Information Systems, 14, 1-20.
Jans, M & Alles, M & Vasarhelyi, M (February 15, 2010). Process Mining of event logs in auditing: opportunities and challenges. Belgium: Hasselt University, Newak, NJ, USA: Rutgers Business School.
Van der Aalst, W.M.P (2011). Proces Mining; Discovery, Conformance and Enhancement of Business Processes. Heidelberg Dordrecht London New York: Springer.
IEEE Task Force on Process Mining (2013). Process Mining Manifest oorspronkelijk verschenen in BPM 2011 Workshops proceedings, Lecture Notes in Business Information Processsing. Springer-Verlag.

Tag

Onderwerp



Niet gevonden? Vraag het de redactie!

Heeft u het antwoord op uw vraag niet gevonden, of bent u op zoek naar specifieke informatie? Laat het ons weten! Dan zorgen we ervoor dat deze content zo snel mogelijk wordt toegevoegd, of persoonlijk aan u wordt geleverd!

Stel uw vraag