Waar blijft de afstemming?

Waar blijft de afstemming?
IT-opleiders en het beroepenveld richten zich allebei op de hoger opgeleide intreder op de arbeidsmarkt. Maar overleggen doen ze niet.
Intussen nemen de tekorten aan IT’ers toe.
Hans Frederik
De Nederlandse IT-branche draagt aanzienlijk bij aan de innovatiekracht van Nederland. Jaarlijks wordt in ons land voor ruim dertig miljard euro aan IT besteed en er zijn meer dan 250.000 IT’ers werkzaam. Toch hebben het onderwijs en het werkveld weinig met elkaar. Een frappant voorbeeld is het beroepsprofiel. Aan de ene kant heb je de hbo-IT opleidingen, verenigd in het hbo-I platform. Zij hebben al in 1997 het opleidings- of beroepsprofiel beschreven van de hboIT’er en stellen het regelmatig bij aan de hand van nieuwe ontwikkelingen. De hbo-bachelorinformaticaopleidingen maken hiervan dankbaar gebruik als zij de eindtermen van hun opleiding definiëren. Nederland ICT (voorheen ICT~Office), de branchevereniging van IT-bedrijven in Nederland, startte ook in 1997 gestart met profielen (destijds onder de vlag van FENIT). Dit profiel is in 2009 nog geheel vernieuwd. Het beschrijft de noodzakelijke kennis en competenties van een IT’er bij de entree op de IT-arbeidsmarkt. Twee werelden, elk met een eigen manier om eisen en verwachtingen te beschrijven en beide gericht op de hoger opgeleide nieuwe toetreder tot de arbeidsmarkt. Deze beroepsprofielen zijn (voor zover mij bekend) niet formeel met elkaar vergeleken en al helemaal niet op elkaar afgestemd. Dat is curieus, want er is toch permanent een probleem op de IT-arbeidsmarkt, namelijk dat een aantal IT-functies moeilijk te vervullen is. Dit geldt zelfs in de huidige slechte economische omstandigheden. Bovendien wordt algemeen verwacht dat er over enkele jaren een nog groter tekort aan IT’ers is. Daarover verschijnen regelmatig publicaties, en die verwijzen bijna altijd naar de manier van opleiden (zie kader aan het eind van dit artikel) .
Het onderwijs
Vindt het onderwijs dat er sprake is van een probleem? ‘Het hbo leidt op voor de arbeidsmarkt, en de accreditatie van opleidingen is mede afhankelijk van een goede afstemming met het beroepenveld’, schrijft de hbo-raad in de brochure Kennis die werkt, beeld van het hbo anno 2012 . De hbo-raad positioneert het hbo als een professionele onderwijssector waar kwaliteit van het onderwijs hoog in het vaandel staat. De raad publiceert regelmatig over haar ontwikkelingen en doelstellingen. Ook in de publiciteit rond de kwaliteit van hbo-opleidingen wordt regelmatig verwezen naar het belang van de afstemming en de verwachtingen van het bedrijfsleven. VNO-NCW en MKB Nederland geven aan zich zorgen te maken; een grote meerderheid van de ondernemers vindt dat het bedrijfsleven een grotere rol moet spelen in het hoger onderwijs om de kwaliteit te verbeteren. Maar wat wordt daarmee bedoeld? Hoe werkt die afstemming met het beroepenveld? En wat is de relatie tussen afstemming en kwaliteit? Welke rol speelt accreditatie hierbij? Tijdens een door het NIOC georganiseerde workshop in 20111 werd de vraag gesteld hoe hbo-instelingen hun opleidingen zo samenstellen dat ze aansluiten bij wat het beroepenveld verwacht. Ook de bewaking van die afstemming kwam aan de orde. Er volgde een breed scala antwoorden.
Hogeschool 1: ‘Wij analyseren jaarlijks de drie belangrijkste trendwatchers en nemen die onderwerpen over die deze trendwatchers alle drie als blijvende innovatie beschrijven.’
Hogeschool 2: ‘Wij bewaken dat het programma gebaseerd is op de onvergankelijke basiskennis en nemen geen hypes op.
Iedere jaar kiezen we waar de basiskennis mee moet worden uitgebreid of wat eruit weggelaten kan worden.’
Hogeschool 3: ‘Wij werken met een beroepenveldcommissie, bestaande uit leidinggevenden bij bedrijven, waar onze studenten stage lopen of vaak terechtkomen na het afstuderen. Deze beroepenveldcommissie geeft jaarlijks aan wat er is veranderd.’
Hogeschool 4: ‘Wij analyseren wat onze begeleiders in het werkveld tegenkomen.’
Hogeschool 5: ‘Wij nemen ad hoc op wat er zoal langs komt en geen hype is.’
De kwaliteit van ons hoger onderwijs, dus zowel op universiteiten als op hogescholen, wordt bewaakt door een systeem van accreditatie: opleidingen moeten zich tegenover een extern panel van deskundigen verantwoorden voor de kwaliteit van hun onderwijs. En zoals de hboraad aangeeft is accreditatie (mede-) afhankelijk van de manier waarop een opleiding zorgt voor die ‘goede afstemming met het beroepenveld’. Hoe zorgen ICT-opleidingen voor die afstemming? Hiervoor heb ik gekeken naar de rapporten van alle 53 hbo-bachelorinformaticaopleidingen die Nederland rijk is 2.
Al deze opleidingen hebben een relatie met het beroepenveld, maar de manier waarop ze er invulling aan geven verschilt sterk. De invulling kent een formeel aspect, dat wil zeggen dat voldaan wordt aan de verwachtingen uit het accreditatiekader. Daarnaast zijn er vormen van interactie die duidelijk op een productieve bijdrage zijn gericht.
Bij vier criteria is voor vrijwel alle opleidingen sprake van interactie tussen opleiding en veld. Dit zijn ook de criteria die de accreditatiecriteria direct of impliciet vraagt (figuur 1) .
Figuur 1. Formele interacties tussen opleiding en het beroepenveld
Bij 91 procent van de opleidingen is sprake van een beroepenveldcommissie, raad van advies of deskundigencollege die met betrokkenen uit het werkveld spreekt over ontwikkelingen in het beroep of de opleiding. Bij 94 procent is sprake van interactie over het curriculum. Interactie met het veld in het kader van de kwaliteitszorg en kenniscirculatie (met name gastcolleges) is ook een standaardinteractie bij de opleidingen.
Opvallend is dat zaken die niet vereist zijn (figuur 2) slechts incidenteel worden vermeld.
Figuur 2. Productieve interacties tussen opleiding en het beroepenveld
Denk aan: de samenwerking verwoorden in je missie (22%), gezamenlijk onderzoek doen (19%), hulp bij het oplossen van problemen (9%), training geven aan werknemers (9%) en het stimuleren van ondernemerschap (9%). De stelling dat in het hbo de accreditatie mede afhankelijk is van een goede afstemming met het beroepenveld, berust blijkbaar op de in figuur 1 opgesomde formele interacties. Maar wat is de waarde van de uitspraak van de hbo-raad dat de accreditatie van opleidingen mede afhankelijk is van een goede afstemming als van enige afstemming nauwelijks sprake is?
De branche
Vindt de branche dat er sprake is van een probleem? ‘De IT-sector krijgt te maken met knelpunten tussen vraag en aanbod van goed opgeleide IT-professionals, nu en zeker in de nabije toekomst.’ Zo reageerde Nederland ICT op de conclusie van het Researchcentrum Onderwijs & Arbeidsmarkt (ROA). Eind december 2011 publiceerde het ROA toekomstscenario’s over de Nederlandse arbeidsmarkt in het rapport
De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot 2016 . De analyse van het ROA is gebaseerd op economische prognoses die uitgaan van economisch zware tijden. Gezien de huidige Europese schuldencrisis en de forse overheidsbezuinigingen is zo’n analyse logisch, maar niet voor elke economische sector is dit negatieve scenario van toepassing. De IT-sector doet het relatief goed. In 2011 groeiden de bestedingen aan IT met 1,6 procent en voor 2012 is dit naar verwachting 0,6 procent. Met name de softwaresector, waar de vraag naar specialisten nog altijd hoog is, kent een sterke groei, zo blijkt uit cijfers die begin januari 2012 zijn gepubliceerd3.
Nederland ICT wijst erop dat de kansen voor voornamelijk hoogopgeleide IT-professionals goed zijn en blijven, zowel binnen als buiten de IT-sector. Zij waarschuwt juist dat het tekort aan goed opgeleide IT’ers negatieve consequenties heeft voor de Nederlandse kenniseconomie. Ook het Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie komt in het rapport Van een fysieke naar een intelligente digital gateway tot de conclusie dat Nederland er op het vlak van de beschikbaarheid van IT-talent slecht voorstaat. Ondanks de economische recessie is te verwachten dat er in 2016 een tekort van ruim 6.300 IT’ers is. Zodra de economie na 2013 aantrekt, kan dit tekort oplopen tot 11.000 IT-professionals. Het tekort zal een rem vormen op de economische groei in Nederland.
Gezien de lange termijn waarover de analyse is uitgevoerd en de nog altijd onduidelijke economische vooruitzichten, zijn voor de IT-arbeidsmarkt drie verschillende scenario’s opgesteld voor de verwachte tekorten. Naast het verwachte scenario dat hierboven wordt geschetst, is een tweetal andere scenario’s ontwikkeld: het scenario ‘Aanhoudende recessie’ en het scenario ‘Sterke groei na 2013’ (figuur 3) .

Figuur 3. Scenario’s voor de IT-arbeidsmarkt
De scenario’s verschillen hoofdzakelijk op twee belangrijke variabelen: de groei van de vraag naar IT’ers en de toename van het percentage onvervulde vacatures. Hierdoor komt in het scenario ‘Sterke groei na 2013’ het aantal onvervulde vacatures voor hoogopgeleide IT’ers in 2016 uit op 17.500 met een verwacht tekort van bijna 11.000 IT’ers. In het scenario ‘Aanhoudende recessie’ is het aantal onvervulde vacatures 11.300 en blijft het tekort beperkt tot iets meer dan 4.600 IT’ers. Welk scenario je ook volgt, er is in 2016 een tekort aan IT-professionals. Het vergroten van de instroom in het IT-onderwijs heeft daarom prioriteit. Hoewel de trend in 2012 nog licht daalt, wordt in alle drie de scenario’s duidelijk dat vanaf 2013 de tekorten oplopen. Omdat een IT-student minimaal vier jaar tijd nodig heeft om uit te stromen op de arbeidsmarkt, heeft het effect van maatregelen om de instroom te stimuleren pas na 2016 effect. Alleen door de instroom de komende jaren dus substantieel te verhogen, kunnen de voorspelde tekorten ook na 2016 te lijf worden gegaan. Het is niet alleen belangrijk om de instroom in het IT-onderwijs te verbeteren, ook vraagt de aansluiting van het onderwijs op de arbeidsmarkt aandacht. Het bedrijfsleven heeft naast vakinhoudelijke competenties behoefte aan vaardigheden op sociaal, communicatief en commercieel vlak (de ‘soft skills’). Nog niet alle IT-opleidingen zijn hierop voldoende ingesteld. Door de samenwerking tussen bedrijfsleven en onderwijs te bevorderen, krijgen de opleidingen meer inzicht in de noodzakelijke en gevraagde competenties. Daarnaast moeten bedrijven de studenten voorzien van ervaringskennis, bijvoorbeeld door stages.
Blijft bestaan
Conclusie: ook de branche ervaart geen probleem. Haar antwoord ligt bij een betere samenwerking tussen bedrijfsleven en onderwijsinstellingen. Maar: ‘Je kunt nu wel maatregelen nemen, maar het duurt jaren voordat die resultaten afwerpen’, aldus Nederland ICT. Er is sinds 11 januari 2011 een samenwerkingsverband tussen onderwijs en branche: het Markies Overleg. Dit overleg is geen formele entiteit, heeft geen budget en er is geen regie om concrete doelstellingen te verwezenlijken. Ook zijn er initiatieven van het CIO-Platform Nederland. Deze vereniging van CIO’s van de grotere Nederlandse bedrijven heeft veel initiatieven genomen om in gesprek te gaan en afstemming te zoeken met het onderwijs. De branche zoekt dus afstemming en samenwerking, maar gedraagt zich niet als probleemeigenaar. Hetzelfde kan van het onderwijs worden gezegd. Niemand neemt de regie. Niemand voelt zich eigenaar van het probleem. Daarom blijft het bestaan.
KADER
Tekort aan IT’ers loopt snel op
Het aantal human-resourcesmedewerkers dat verwacht moeite te krijgen bij het invullen van IT-vacatures is sinds 2009 verdubbeld, volgens onderzoek van ADP. De problemen in de sector worden volgens het bedrijf ‘steeds heftiger’. Nederlandse human-resourceafdelingen hebben de meeste moeite om mensen te vinden voor banen in techniek & onderhoud en IT, blijkt uit het HR Trendonderzoek 2011-2012 van dienstverlener ADP. Het tekort aan IT’ers snel stijgt steeds sneller, volgens de cijfers. ‘Het aantal hr-professionals dat problemen verwacht bij de invulling van IT-functies, is sinds 2009 ruim verdubbeld, van 11 procent naar 28 procent.’
Tweakers.net, door Olaf van Miltenburg, maandag 10 oktober 2011 14:06, views: 69.679.
IT-studenten verkeerd opgeleid
Duizenden IT-banen gaan voor Nederland verloren, zo meldt de AutomatiseringGids , omdat studenten verkeerd worden opgeleid. Dat melden De Nederlandsche Bank, Stork en AkzoNobel. ‘Uit nood’ beginnen zij daarom met een gezamenlijke opleiding IT-management. Met name hogescholen en universiteiten laten ‘flink wat steken vallen’ bij het opleiden van IT-managers, stelt Pieter Schoehuijs, CIO van AkzoNobel in het AD . Volgens hem verwachten bedrijven dat veel vacatures door het slechte onderwijs onvervulbaar zullen zijn. Hij stelt samen met André Haket, CIO van Stork, dat om die reden veel werk moet worden geëxporteerd naar landen als India, waar wel voldoende gekwalificeerd IT-personeel voorhanden is. Hierdoor dreigen volgens Schoehuijs en Haket duizenden IT-banen in Nederland verloren te gaan.
AutomatiseringGids, 15 oktober 2012, Ester Schop.
Geen verband tussen inhoud IT-studies en verdwijnen banen
Nederland ICT geeft aan dat zij geen verband ziet tussen de inhoud van opleidingen en het verloren gaan van IT-banen. Dat stelt de branchevereniging in een reactie op de commotie die is ontstaan na berichtgeving in het AD (zie ‘IT-studenten verkeerd opgeleid’) . Nederland ICT laat weten ontstemd te zijn over de uitspraken die worden gedaan in het artikel. ‘In het artikel wordt gesuggereerd dat er te veel computerprogrammeurs worden opgeleid en te weinig informatiemanagers. Softwarebedrijven zitten juist te springen om goed gekwalificeerde IT-professionals,’ reageert woordvoerder Michel van Schie. Van Schie vindt het onlogisch dat de twee CIO’s stellen dat het gebrek aan gekwalificeerde informatiemanagers ertoe leidt dat er banen worden verplaatst naar bijvoorbeeld India. ‘Juist informatiemanagers hebben kennis nodig van de eigen organisatie en van de lokale markt.’ Volgens Nederland ICT is de aansluiting tussen bedrijven en opleidingen, zeker op hbo-niveau, de laatste jaren juist sterk verbeterd. ‘Natuurlijk signaleren ook wij dat er soms frictie bestaat tussen wat het bedrijfsleven vraagt en wat er van de opleidingen komt. De oplossing daarvoor is nog betere samenwerking met de onderwijsinstellingen,’ aldus Van Schie.
Automatiseringgids, 16 oktober 2012, Ester Schop.
Tekort aan hoogopgeleide IT’ers groeit
Nederland ICT waarschuwt al geruime tijd voor toekomstige tekorten voor IT-functies op hbo+- en wo-niveau. Die tekorten ontstaan volgens de branchevereniging vanaf 2015 en kunnen daarna oplopen. Van Schie: ‘Nog altijd kiezen te weinig jongeren na de middelbare school voor een opleiding die hen geschikt maakt voor een carrière in de IT. Dat belemmert straks de groei van bedrijven, maar ook de groei van de economie. IT is immers een aanjager van economische groei en zorgt voor innovaties in alle sectoren van de economie.’ Het tekort aan hoogopgeleide medewerkers dat zich nu al voordoet bij enkele bedrijven in de IT-branche zal de komende jaren verder toenemen. Met die constatering reageert een woordvoerder van branchevereniging Nederland ICT op een bericht in het Financieele Dagblad , waarin staat dat grote IT-bedrijven als Getronics en Capgemini honderden banen dreigen te schrappen. Vraag en aanbod zijn volgens Nederland ICT onvoldoende op elkaar afgestemd. Hoewel er bedrijven zijn met een overschot aan lager geschoold personeel zijn vacatures voor hoogopgeleide functies nu al moeilijk op te vullen. En dat probleem zal in de toekomst waarschijnlijk alleen maar erger worden. ‘IT-opleidingen op hbo- en universitair niveau zijn niet zo populair.’
BNR Nieuwsradio, 14 september 2012, Thijs Baas.
 
 
Hans Frederik doet promotieonderzoek aan de Vrije Universiteit Amsterdam naar de relatie tussen onderwijs en beroepenveld in de IT. E-mail: j.a.frederik@vu.nl
Referenties
(1) Landelijk congres voor ict-docenten in hbo, wo, mbo en vo.
(2) Uit nog te publiceren promotieonderzoek van mr. J.A. Frederik bij de Vrije Universiteit Amsterdam.
(3) http://www.nederlandict.nl/Files/TER/Tekorten_op_de_ ICT-arbeidsmarkt_ verklaard__nieuw_.pdf
 

Tag

Onderwerp



Niet gevonden? Vraag het de redactie!

Heeft u het antwoord op uw vraag niet gevonden, of bent u op zoek naar specifieke informatie? Laat het ons weten! Dan zorgen we ervoor dat deze content zo snel mogelijk wordt toegevoegd, of persoonlijk aan u wordt geleverd!

Stel uw vraag